De Limes Alphen: de grens als podium

Hoe maak je het centrum van een stad toekomstbestendig, terwijl je tegelijkertijd het eeuwenoude verleden een zichtbare plek geeft? In Alphen aan den Rijn gebeurt dat onder leiding van Debby Leenen, programmamanager De Limes. Met het Romeinse erfgoed als rode draad werkt zij samen met (vastgoed)ondernemers, verenigingen, kunstenaars, bewoners, de Gemeente Alphen aan den Rijn en andere betrokkenen aan een binnenstad die gezonder, groener en levendiger wordt en waar het verleden en de toekomst hand in hand gaan.

Een stad met geschiedenis en ambitie

Alphen aan den Rijn maakt deel uit van de Romeinse Limes, de oude noordelijke grens van het Romeinse Rijk die dwars door Nederland loopt. Die unieke geschiedenis vormde mede een inspiratiebron voor de uitwerking van een breed gedragen visie op de toekomst van het centrum. Begin 2025 resulteerde dit in een rapport vol ideeën en initiatieven, meer dan twintig in totaal, waarin het Romeinse verleden een verbindend thema vormde.

“Mijn rol in dit project kwam voort uit mijn fascinatie voor het Romeinse verleden van deze plek,” vertelt Debby. “Ik was als programmamanager Vitaal Stadshart al actief met alle partijen bezig om in te zetten op meer beleving en ervoor zorgen dat bezoekers weer vaker naar het centrum zouden komen. Het beleefbaar maken van het Romeinse verleden stond namelijk in het gezamenlijke visieplan Vitaal Stadshart 2018.”

“Het is zonde dat dat verleden zo weinig zichtbaar is in het huidige straatbeeld. Want er stond rond 100 na Christus gewoon een groot Romeins Fort midden in het Alphense Centrum en daarbuiten een dorp met ‘winkels’. Daar wilden we verandering in brengen. De combinatie van erfgoed en economie dus.” Vanuit die ambitie werd onder andere de iconische maquette van het fort Castellum Albaniana ontwikkeld op het Rijnplein en dachten Debby en de samenwerkingspartners na over speelse, kunstzinnige en educatieve manieren om het Romeinse erfgoed te laten herleven in het centrum van de stad.

Kunst als katalysator

Om deze visie waar te maken, heeft de gemeente Alphen aan den Rijn het kunst- en ontwerpcollectief Mothership gevraagd om mee te denken over de creatieve doorontwikkeling van het Stadshart. “Met de bedoeling om mensen te inspireren om aan te haken. Zie het als een nieuwe creatieve manier van participatie”. Deze samenwerking sluit naadloos aan op de Programmavisie Gezond Stadshart 2035, waarin Alphen aan den Rijn zich profileert als de gezondste en groenste binnenstad van het Groene Hart. Met kunst en cultuur als katalysator wordt ingezet op een centrum waar gezondheid, sociale interactie, duurzaamheid en een bloeiende economie elkaar versterken.

“Het draait om meer dan stenen en infrastructuur. We willen een Stadshart waar mensen graag verblijven, waar je iets beleeft, leert en elkaar ontmoet. Kunst en creatieve ingrepen kunnen daarin echt het verschil maken.”

Voorbeelden? Denk aan een waterkunstwerk op de ondergrondse waterbuffer die wordt gerealiseerd, een pop-up badhuis of een blinde gevel die, met een creatieve megasticker, verandert in een historisch groen doorkijkje. “Sommige ideeën zijn speels, andere meer educatief. Maar ze hebben allemaal één doel: mensen raken en verbinden.”

Een Romeinse toekomst: groen, gezond en gedragen

Het project grijpt de Romeinse geschiedenis ook aan om duurzaamheid en vergroening te stimuleren. Zo wordt gedacht aan het aanplanten van Romeinse gewassen zoals vijgen en lavendel, of fruitbomen die herinneren aan hoe de Romeinen hun leefomgeving verrijkten met eetbare natuur. “Zo maak je het verleden tastbaar én draag je bij aan een gezondere leefomgeving,” aldus Debby.

Daarnaast is participatie een sleutelwoord. Inwoners, scholen en ondernemers worden actief betrokken via workshops, co-creatiesessies en buurtinitiatieven. “We willen dat mensen zich eigenaar voelen van hun omgeving,” zegt Debby. “Daarom nodigen we bewoners uit om mee te denken en mee te creëren. Dat zie je bijvoorbeeld terug in de werkateliers die we organiseren vanuit het principe ‘Positieve Gezondheid op de Tekentafel’. Niet zenden, maar samenwerken. “En niet vanuit de economische aanvliegroute, maar vanuit de sociale kant. Want waar voel je je fijn?, waar word je blij van? En welke inrichting van de straat past daar dan bij? Hele andere vragen dan ‘welke winkels mis je’? En hoe creëer je de beste looproutes?”

Tussen idee en uitvoering

Hoewel veel plannen nog in de ontwerpfase zitten, is er ook al zichtbare voortgang. Bepaalde reconstructies en vergroeningsmaatregelen zijn in gang gezet. Creatieve pilots zoals augmented reality-toepassingen, waarmee je via je telefoon virtueel het Romeinse fort en dorp kunt zien daar waar het ooit gestaan heeft, middenin het winkelgebied, staan op korte termijn gepland. “Het tempo is gestaag, maar de energie en het draagvlak zijn er. Dit is een proces van lange adem, waarin we het stadshart stap voor stap transformeren.”

“Dit weekend, 28 en 29 juni, staat het Alphense Stadshart met het Romeins Weekend helemaal in het teken van de Romeinen en waan je je een weekend lang in de Romeinse tijd. Met gladiatorengevechten, militaire optochten, Romeinse rechtspraak, het leven in de vicus (het dorp dat om het fort Castellum heeft gelegen en heel veel spelen (ook een speciale Minecraft Romeinen versie) en nog veel meer. Dan lanceren we ook de 3D webapplicatie waarmee je via je mobiel het fort van buiten en binnen kunt beleven. En het dorp. Al stond je er zelf midden in!”

Van Alphen naar de toekomst

Het programma Limes laat zien hoe erfgoed, draagvlak en creativiteit kunnen samenkomen in een krachtige stadsontwikkeling. Onder leiding van Debby Leenen krijgt Alphen aan den Rijn niet alleen een zichtbaarder Romeins verleden, maar ook een toekomst waarin mensen centraal staan. Gezond, verbonden en met trots op hun stad.

Ben je op zoek naar een partner in participatieve gebiedsontwikkeling? Laten we kennismaken.